Ιούλιος 1987. Για τους νεότερους είναι ένα κεφάλαιο της ιστορίας. Για όσους το έζησαν, όμως, παραμένει η πιο τρομακτική ανάμνηση ενός ελληνικού καλοκαιριού. Ο φονικός καύσωνας που έπληξε τη χώρα, με επίκεντρο την Αθήνα, προκάλεσε τη μεγαλύτερη φυσική τραγωδία από ακραία ζέστη στην ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας, αφήνοντας πίσω του τουλάχιστον 1.300 επίσημα καταγεγραμμένους νεκρούς, ενώ αρκετοί ερευνητές και μετεωρολόγοι εκτιμούν ότι ο πραγματικός αριθμός ήταν σημαντικά μεγαλύτερος.

Σήμερα, καθώς η Αττική βιώνει ακόμη ένα έντονο κύμα καύσωνα, οι μνήμες από το καλοκαίρι του 1987 επιστρέφουν, υπενθυμίζοντας πόσο επικίνδυνη μπορεί να αποδειχθεί η ακραία ζέστη όταν συνδυάζεται με ελλιπή προετοιμασία και ευάλωτους πληθυσμούς.

Το χρονικό της τραγωδίας

Ο καύσωνας ξεκίνησε στα μέσα Ιουλίου και κορυφώθηκε μεταξύ 20 και 31 Ιουλίου 1987, με τη θερμοκρασία να παραμένει για ημέρες πάνω από τους 40 βαθμούς Κελσίου, ενώ σε αρκετές περιοχές της Αττικής άγγιξε ή ξεπέρασε τους 44°C. Το σημαντικότερο πρόβλημα, ωστόσο, δεν ήταν μόνο οι μέγιστες θερμοκρασίες.

Οι νύχτες παρέμεναν αποπνικτικές, με τον υδράργυρο να μην πέφτει κάτω από τους 30 βαθμούς σε πολλές συνοικίες της Αθήνας. Τα κτίρια από μπετόν απορροφούσαν τη θερμότητα κατά τη διάρκεια της ημέρας και την απέδιδαν τη νύχτα, μετατρέποντας τα διαμερίσματα σε πραγματικούς φούρνους.

Η Αθήνα χωρίς κλιματισμό

Η εικόνα της Αθήνας το 1987 ήταν πολύ διαφορετική από τη σημερινή. Τα κλιματιστικά αποτελούσαν πολυτέλεια. Υπήρχαν κυρίως σε μεγάλα ξενοδοχεία, τράπεζες ή στα σπίτια λίγων εύπορων οικογενειών. Οι περισσότεροι κάτοικοι προσπαθούσαν να δροσιστούν με ανεμιστήρες, ανοιχτά παράθυρα ή βρεγμένες πετσέτες.

Το πρόβλημα επιδεινώθηκε από: την έλλειψη πρασίνου, τη μεγάλη συγκέντρωση τσιμέντου, την ατμοσφαιρική ρύπανση,
την άπνοια που επικρατούσε επί ημέρες.

Οι ηλικιωμένοι που ζούσαν μόνοι τους αποδείχθηκαν οι πιο ευάλωτοι. Πολλοί δεν κατάφεραν να αντιληφθούν εγκαίρως τα συμπτώματα της θερμοπληξίας ή δεν είχαν κάποιον να τους βοηθήσει.

Καθημερινά εκατοντάδες άνθρωποι μεταφέρονταν στα νοσοκομεία με: θερμοπληξία, αφυδάτωση, καρδιακή ανεπάρκεια, εγκεφαλικά επεισόδια και αναπνευστική δυσχέρεια.

Οι γιατροί και το νοσηλευτικό προσωπικό εργάζονταν αδιάκοπα, ενώ πολλές κλινικές γέμιζαν ασφυκτικά μέσα σε λίγες ώρες. Τα ασθενοφόρα πραγματοποιούσαν συνεχείς διακομιδές και πολλές φορές δεν επαρκούσαν για να καλύψουν τις ανάγκες.

Τα νεκροτομεία γέμισαν

Η αύξηση των θανάτων ήταν τόσο ραγδαία ώστε τα νεκροτομεία της Αθήνας αδυνατούσαν να διαχειριστούν τον αριθμό των σορών.

Σύμφωνα με μαρτυρίες της εποχής, χρησιμοποιήθηκαν ακόμη και ψυγεία του ΟΣΕ και ειδικοί ψυχόμενοι χώροι για την προσωρινή φύλαξη των νεκρών μέχρι να πραγματοποιηθούν οι ταφές. Οι εικόνες εκείνων των ημερών σόκαραν ολόκληρη τη χώρα και έμειναν χαραγμένες στη συλλογική μνήμη.

Η δραματική αύξηση των θυμάτων

Οι πρώτες ημέρες δεν προμήνυαν το μέγεθος της καταστροφής.

Στις 22 Ιουλίου καταγράφηκαν οι πρώτοι θάνατοι, όμως μέσα σε λίγες ημέρες ο αριθμός εκτοξεύτηκε.

Ενδεικτικά:

23 Ιουλίου: 12 νεκροί
24 Ιουλίου: 95 νεκροί
25 Ιουλίου: περίπου 250 νεκροί
26 Ιουλίου: ο συνολικός αριθμός είχε ήδη φτάσει περίπου τους 900
μέχρι το τέλος του φαινομένου οι επίσημα καταγεγραμμένοι θάνατοι ξεπέρασαν τους 1.300.

Εδώ και δεκαετίες υπάρχει επιστημονική συζήτηση για τον πραγματικό αριθμό των θυμάτων. Ο επίσημος απολογισμός κάνει λόγο για περίπου 1.300 νεκρούς.

Ωστόσο, αρκετοί ειδικοί υποστηρίζουν ότι η υπερβάλλουσα θνησιμότητα εκείνων των ημερών ήταν πολύ μεγαλύτερη. Ο μετεωρολόγος Δημήτρης Ζιακόπουλος έχει αναφέρει ότι οι θάνατοι που σχετίστηκαν άμεσα ή έμμεσα με τον καύσωνα ενδέχεται να έφτασαν ακόμη και τους 4.000, καθώς πολλοί καταγράφηκαν ως καρδιακά ή εγκεφαλικά επεισόδια χωρίς να συνδεθούν επισήμως με τις ακραίες θερμοκρασίες. Άλλες εκτιμήσεις κυμαίνονται μεταξύ 2.500 και 3.500.

Γιατί ο καύσωνας του 1987 ήταν τόσο φονικός; Οι ειδικοί αποδίδουν την έκταση της τραγωδίας σε έναν συνδυασμό παραγόντων: παρατεταμένη διάρκεια του καύσωνα, πολύ υψηλές νυχτερινές θερμοκρασίες, σχεδόν ανύπαρκτος κλιματισμός, μεγάλη συγκέντρωση ηλικιωμένων σε πολυκατοικίες χωρίς μόνωση, έλλειψη οργανωμένων σχεδίων πολιτικής προστασίας, περιορισμένη ενημέρωση για την πρόληψη της θερμοπληξίας.

Στην πραγματικότητα, η χώρα δεν είχε αντιμετωπίσει ποτέ μέχρι τότε ένα τόσο ακραίο θερμικό επεισόδιο και δεν υπήρχε οργανωμένος μηχανισμός αντιμετώπισης.

Τα επόμενα χρόνια: αυξήθηκε ραγδαία η χρήση κλιματιστικών στα σπίτια, δημιουργήθηκαν κλιματιζόμενοι δημόσιοι χώροι,
βελτιώθηκαν τα σχέδια έκτακτης ανάγκης, θεσπίστηκαν πιο οργανωμένες οδηγίες προστασίας των πολιτών, οι μετεωρολογικές προειδοποιήσεις απέκτησαν μεγαλύτερη βαρύτητα.

Η τραγωδία εκείνου του καλοκαιριού άλλαξε οριστικά τον τρόπο με τον οποίο η Ελλάδα αντιμετωπίζει τα ακραία θερμικά φαινόμενα.

Το μήνυμα του 1987 παραμένει επίκαιρο

Σχεδόν τέσσερις δεκαετίες αργότερα, οι επιστήμονες προειδοποιούν ότι οι καύσωνες γίνονται συχνότεροι, εντονότεροι και μεγαλύτερης διάρκειας λόγω της κλιματικής αλλαγής.

Παρότι σήμερα υπάρχουν περισσότερα μέσα προστασίας, η εμπειρία του 1987 υπενθυμίζει ότι η ακραία ζέστη δεν είναι απλώς μια δυσάρεστη καιρική συνθήκη. Είναι ένας σιωπηλός κίνδυνος που μπορεί να αποδειχθεί θανατηφόρος, ιδιαίτερα για ηλικιωμένους, άτομα με χρόνια νοσήματα και όσους ζουν μόνοι τους.

Ο καύσωνας του 1987 δεν αποτελεί απλώς μια μαύρη σελίδα της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Παραμένει μια υπενθύμιση ότι απέναντι στα ολοένα συχνότερα ακραία καιρικά φαινόμενα, η πρόληψη, η ενημέρωση και η έγκαιρη προστασία των ευάλωτων πολιτών μπορούν να σώσουν ζωές.