Κάθε φορά που ένα μεγάλο ψάρι εμφανίζεται κοντά σε ελληνική παραλία, τα social media παίρνουν φωτιά. Είναι όμως πράγματι καρχαρίας; Και πόσο πρέπει να ανησυχούμε; Τα επιστημονικά δεδομένα δίνουν μια πολύ διαφορετική εικόνα.

Ένα βίντεο από τη θάλασσα. Ένα μεγάλο πτερύγιο που εμφανίζεται για λίγα δευτερόλεπτα στην επιφάνεια. Ένα κινητό που καταγράφει τη στιγμή.

Και κάπως έτσι, μέσα σε λίγες ώρες, έχουμε έναν ακόμη «καρχαρία στις ελληνικές ακτές».

Τα τελευταία χρόνια τέτοιες εικόνες κάνουν συχνά τον γύρο του διαδικτύου. Οι τίτλοι είναι συνήθως εντυπωσιακοί και η λέξη «καρχαρίας» τραβάει αμέσως την προσοχή. Μόνο που υπάρχει ένα πρόβλημα: δεν είναι κάθε μεγάλο ψάρι που βλέπουμε στη θάλασσα καρχαρίας.

Και ακόμη κι όταν πρόκειται πράγματι για καρχαρία, η παρουσία του κοντά σε μια ακτή δεν σημαίνει αυτομάτως ότι υπάρχει κίνδυνος.

Οι ελληνικές θάλασσες είχαν πάντα καρχαρίες

Η εικόνα ότι οι καρχαρίες «εμφανίστηκαν ξαφνικά» στις ελληνικές θάλασσες απέχει αρκετά από την πραγματικότητα. Οι καρχαρίες αποτελούν φυσικό κομμάτι των ελληνικών θαλάσσιων οικοσυστημάτων εδώ και εκατομμύρια χρόνια. Μάλιστα, η παρουσία τους στις ελληνικές θάλασσες δεν είναι κάτι που ανακαλύφθηκε τα τελευταία χρόνια.

Ήδη από την αρχαιότητα υπάρχουν περιγραφές καρχαριών και σαλαχιών. Ο Αριστοτέλης αναφέρεται σε σχετικά είδη στο έργο του «Περί τα ζώα ιστορίαι», ενώ η πρώτη σύγχρονη τεκμηριωμένη καταγραφή χρονολογείται από το 1858.

Αυτό που έχει αλλάξει δραματικά δεν είναι οι θάλασσές μας.

Είναι ο τρόπος με τον οποίο καταγράφουμε όσα συμβαίνουν σε αυτές. Πλέον σχεδόν όλοι έχουμε μια κάμερα στην τσέπη. Ένα ζώο που παλαιότερα θα περνούσε απαρατήρητο μπορεί σήμερα να καταγραφεί, να ανέβει στα social media και μέσα σε λίγες ώρες να γίνει viral.

62 είδη έχουν καταγραφεί στην Ελλάδα

Μια νέα μελέτη της περιβαλλοντικής οργάνωσης iSea έρχεται να δώσει μια πιο ολοκληρωμένη εικόνα για τους καρχαρίες, τα σαλάχια και τις χίμαιρες που υπάρχουν στις ελληνικές θάλασσες.

Η μελέτη συγκεντρώνει στοιχεία από τη διαθέσιμη βιβλιογραφία και ιστορικές καταγραφές, αλλά και νέα δεδομένα που προέκυψαν από ερευνητικά προγράμματα της iSea από το 2018, την τοπική οικολογική γνώση και παρατηρήσεις πολιτών.

Το αποτέλεσμα είναι αρκετά εντυπωσιακό.

Συνολικά εξετάστηκαν 5.596 καταγραφές, οι οποίες αποκαλύπτουν την ιστορική παρουσία 62 διαφορετικών ειδών στις ελληνικές θάλασσες.

Από αυτά:

33 είναι είδη καρχαριών
28 είναι είδη σαλαχιών
1 είναι είδος χίμαιρας

Με άλλα λόγια, όταν μιλάμε για «καρχαρίες στην Ελλάδα», δεν μιλάμε για ένα ή δύο είδη που περιστασιακά εμφανίζονται κάπου στη χώρα. Μιλάμε για μια ολόκληρη και ιδιαίτερα σημαντική ομάδα ζώων που αποτελεί μέρος του θαλάσσιου οικοσυστήματος.

Ποιοι καρχαρίες εμφανίζονται συχνότερα;

Ανάμεσα στα πιο συχνά καταγεγραμμένα είδη καρχαριών βρίσκεται το Σκυλάκι ή Γάτος (Scyliorhinus canicula), ο Γκριζογαλέος (Mustelus mustelus) και ο Γλαύκος (Prionace glauca).

Στα σαλάχια συναντάμε συχνότερα τον Τραχύβατο (Raja radula), τη Νόνα (Dipturus oxyrinchus) και τη Μαρμαρομουδιάστρα (Torpedo marmorata).

Οι καταγραφές, ωστόσο, δεν περιορίζονται μόνο στα πιο κοινά είδη. Υπάρχουν και είδη που θεωρούνται απειλούμενα, όπως ο Λευκός Καρχαρίας (Carcharodon carcharias), αλλά και είδη με πολύ περιορισμένη κατανομή και περιορισμένα διαθέσιμα δεδομένα σε επίπεδο Μεσογείου, όπως ο Λευκόβατος (Rostroraja alba).

Το μεγάλο ψάρι δεν είναι πάντα καρχαρίας

Εδώ βρίσκεται και ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα των viral βίντεο. Όταν ένα μεγάλο ψάρι εμφανίζεται στην επιφάνεια, ειδικά όταν το βίντεο είναι τραβηγμένο από μακριά ή δεν έχει καλή ποιότητα, η ασφαλής αναγνώριση του είδους μπορεί να είναι εξαιρετικά δύσκολη.

Παρ’ όλα αυτά, η πρώτη αντίδραση είναι συχνά η ίδια:

«Καρχαρίας!» Έτσι, ένα μεγάλο ψάρι μπορεί να πάρει μια ταυτότητα που δεν έχει.

Το αποτέλεσμα είναι να δημιουργείται μια λανθασμένη εικόνα για το πόσο συχνά εμφανίζονται καρχαρίες κοντά στις ακτές, αλλά και για το πόσο επικίνδυνοι είναι.

Και κάπου εδώ μπαίνει ο φόβος. Οι καρχαρίες είναι ίσως από τα ζώα που έχουν δεχθεί περισσότερο την επίδραση της ποπ κουλτούρας.

Από την εποχή των «Σαγονιών του Καρχαρία», η εικόνα του καρχαρία ως ενός αδίστακτου θηρευτή που περιμένει τον άνθρωπο μέσα στο νερό έχει μείνει βαθιά χαραγμένη στο μυαλό πολλών.

Η πραγματικότητα, όμως, είναι πολύ πιο σύνθετη.

Υπάρχουν δεκάδες διαφορετικά είδη καρχαριών στις ελληνικές θάλασσες και δεν έχουν όλα την ίδια συμπεριφορά, το ίδιο μέγεθος ή την ίδια σχέση με τον άνθρωπο.

Γι’ αυτό και το να βλέπουμε έναν καρχαρία στη θάλασσα δεν σημαίνει από μόνο του ότι βρισκόμαστε μπροστά σε ένα επικίνδυνο περιστατικό.

Από το viral βίντεο στην επιστήμη
Παρά το γεγονός ότι τα τελευταία χρόνια γνωρίζουμε πολύ περισσότερα για τους καρχαρίες και τα σαλάχια, υπάρχουν ακόμη σημαντικά κενά γνώσης.

Ειδικά σε ό,τι αφορά τη χωρική κατανομή των ειδών.

Πολλές μελέτες έχουν επικεντρωθεί στη βιολογία τους και στην αλιεία, ενώ παραμένουν περιορισμένα τα διαθέσιμα δεδομένα για το πού και πότε εμφανίζονται τα διάφορα είδη στις ελληνικές θάλασσες.

Ακριβώς αυτό το κενό επιχειρεί να καλύψει η μελέτη της iSea. Και η σημασία της δεν περιορίζεται στην επιστημονική γνώση.

Τα δεδομένα μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την προστασία των ίδιων των ζώων και των θαλάσσιων οικοσυστημάτων στα οποία ζουν.

Μέχρι σήμερα, στοιχεία από τις έρευνες της iSea έχουν αξιοποιηθεί μεταξύ άλλων για την αξιολόγηση της κατάστασης των ειδών που απαντώνται στην Ελλάδα για τον Κόκκινο Κατάλογο Απειλούμενων Ειδών, για την οριοθέτηση Σημαντικών Περιοχών για τους Καρχαρίες και τα Σαλάχια στη Μεσόγειο, αλλά και για τη διαμόρφωση των Σχεδίων Δράσης των δύο νέων Εθνικών Θαλάσσιων Πάρκων.

Παράλληλα, έχουν συμβάλει στη διαμόρφωση του αναμενόμενου Εθνικού Σχεδίου Αποκατάστασης της Φύσης, στο οποίο περιλαμβάνονται και ορισμένα είδη καρχαριών και σαλαχιών.

Την επόμενη φορά που θα δείτε έναν «καρχαρία»…
Πριν πατήσετε share, ίσως αξίζει να κάνετε ένα βήμα πίσω.

Είναι όντως καρχαρίας; Αν είναι, ποιο είδος είναι;

Υπάρχει πραγματικός λόγος ανησυχίας ή απλώς πρόκειται για ένα ζώο που βρίσκεται στο φυσικό του περιβάλλον; Γιατί η αλήθεια είναι ότι οι καρχαρίες δεν εμφανίστηκαν ξαφνικά στις ελληνικές θάλασσες.

Ήταν εκεί πολύ πριν από εμάς.

Αυτό που είναι καινούργιο είναι ότι πλέον μπορούμε να τους καταγράψουμε σε βίντεο και να κάνουμε μια εμφάνιση λίγων δευτερολέπτων θέμα σε ολόκληρο το διαδίκτυο.

Και ίσως αυτή να είναι τελικά η καλύτερη ευκαιρία για να αντικαταστήσουμε τον φόβο με κάτι πολύ πιο χρήσιμο: τη γνώση.